Üye Kayıt
Üye Giriş
Şifremi Unuttum
Şifre kısmını unuttum yazarak giriş butonuna tıkladığınızda adresinize şifreniz gelecektir.
ÜYE OL
GİRİŞ
MENÜ
Güncel Tartışma Sanat Sanatkarlar Eğitim Yayınlar ve Koleksiyonlar Sanat Malzemeleri
Siteye kayıtlı 453 sanatkar ve bunlara ait 4855 eser bulunmaktadır.
  • A
  • B
  • C
  • Ç
  • D
  • E
  • F
  • G
  • H
  • I
  • İ
  • J
  • K
  • L
  • M
  • N
  • O
  • Ö
  • P
  • R
  • S
  • Ş
  • T
  • U
  • Ü
  • V
  • Y
  • Z
  • » Tamamı

Abdülbâki Ârif Efendi

(ö. 1125/1713) OSMANLI ÂLİMİ, ŞAİR VE HATTATI.

İstanbul'da Kasımpaşa'da doğdu. Babası Tersâne-I Âmire mahzen kâtibi Amizâde Mehmet Efendi'dir. Bazı eserlerindeki müellefi ve ketebe kayıtlarında dedesinin adının Mustafa olduğu belirtildiğinden, kaynaklarda Abdülbâki Ârif b. Mehmed b. Mustafa şeklinde anılmaktadır. Şiirlerinde Ârif mahlasını kulIandığından Ârif Abdülbâki olarak da tanınmıştır. Arapça kaynaklarda ise Ârif er-Rûmî ismiyle zikredilmektedir, Sâlim Tezkiresi'nde belirtildiği ne göre (s.443), medrese tahsilini tamamladıktan sonra Rumeli kazaskerliğinden mazul Memikzâde Mustafa Efendi'den mülazemet·aldı (1062/ 1652). Şeyhi ise Vekâyiu'l-fuzalâ'da (s 358) Bosnalı Bâlî Efendi'den mülâzım olduğunu kaydetmektedir. Fakat İ. H. Uzunçarşılı Sâlim'in verdiği bilgiyi daha doğru bulmakta, doğum tarihi bilinmeyen Abdülbâki Efendi'nin, Memikzâde'den mülâzemet aldığı yıl belli olduğuna göre, 1043'te (1633) doğmuş olmasının kuvvetle muhtemel olduğunu belirtmektedir. Abdülbâki Efendi bir müddet Haremeyn evkafı kâtipliği yaptı ve sırası gelince, 1076 Muharreminde (Temmuz 1665) İstanbul'da kırk akçe' yevmiyeli Defterdar Yahyâ Medresesi müderrisliğine tayin edildi. Burada görevini tamamladıktan sonra Şeyhülislâm Minkârîzâde Yahyâ Efendi'nin yaptığı imtihanda birinci olarak ibtidâ-i hâriç pâyesiyle Mâlulzâde Medresesi'ne müderris oldu (1668). Abdülbâki Efendi önce Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa 'ya , sonra eniştesi Merzifonlu Kara Mustafa Paşa 'ya intisap ederek onlann yakın ilgi ve yardımlarını görmüştür. Vazifelerinde başarı gösterdiği için süratle dereceleri yükseltildi ve 1672'de Hüsrev Kethüdâ, ertesi yıl Sekban Ali, 1675'te Hayreddin Paşa, bir sene sonra Atik Murad Paşa , 1678'de Mahmud Paşa, ertesi sene Atik Vâlide Sultan, 1680'de de Süleymaniye medreselerinde çalışarak müderrislik hizmetini tamamladı ve 1092 Recebinde (1681) Selânik kadısı oldu. Bu görevdeyken, zevku safaya düşkün olduğuna dair bir şikayet üzerine IV. Mehmed'in fermanıyla meslekten çıkarılarak sürgüne gönderildi (1 683). Açıkta kaldığı dört yıl boyunca hattatlık yaparak geçindi. Affedildikten sonra yine kadılık göreviyle Bursa'ya tayin edildi ( 1687). Burada müddetini tamamladı ve Mekke pâyesi ile Kahire kadısı oldu (Haziran 1692 ). Buradan azledildikten sonra İstanbul pâyesini aldı (1697) ve ardından da İstanbul kadılığına getirildi

(1698). Önce Anadolu (I 702), sonra da Rume1i kazaskeri oldu ( 1706). Bu vazifesinden Antep ve Mudanya arpalıklarıyla mazul olan Abdülbâki Efendi 1710'da tekrar Rumeli kazaskeri olduysa da burada müddetini tamamladıktan sonra Bursa'da ikamete mecbur edildi (1711 ). 1712' de affedilince İstanbul'a döndü. On ay sonra seksen yaşını geçmiş olduğu halde vefat etti ve Eyüp Sultan Türbesi hazîresine defnedildi (8 Şevval 1125/ 28 Ekim 17 13). Kabrinin türbeden Bostan iskelesi'ne çıkan kapının solunda, vasiyeti üzerine kendi vakfı olarak hanımı tarafından yaptırılan abdest musluklarının arkasında bulunduğu belirtilmektedir. Vefatına yazılan birçok tarih manzumesi arasında talebesi Seyyid Vehbî'nin. son mısraı "Gidip Ârif Efendi kaldı ismi dehre bâki''(I 125/ 171 3) olan şiiri güzel bir ta'lik ile mezar taşına yazılmıştır. Son zamanlarında malının üçte birini hayır işlerine vakfetmiş,ölümünden sonra, damadı ve talebesi olan Abdürrahim Fâiz Efendi Eyüp Hamamı'nın külhanı karşısında adına bir medrese yaptırmıştır. Ârif Efendi'nin Arapça, Farsça ve Türkce şiir söylemeye kudreti olan, divan sahibi bir şair ve kelâm, ahlâk, siyer gibi dinî i1imlerle sarf, nahiv ve belâgatta devri n önde gelen âlimlerinden biri olduğunda kaynaklar birleşmektedir.Yazıyı Mehmed Tebrîzî'den öğrenerek zamanının "imâd " ı kabul edilecek kadar iyi bir ta'lik hattatı olan Abdülbâki Efendi birçok murakka' ve kıta yazmış, kitap istinsah etmiştir. Beyânî, bir murakka'da onun 1101 (1689-1690),1113 (1701 -1702) ve 1116 (1704) tarihli üç parça yazısını gördüğünü söylüyorsa da yerini bildirmemektedir. Yetiştirdiği pek çok talebe arasında Kâtibzâde Mehmed Refî Efendi, Vak'anüvis Râşid Efendi. Şair Seyyid Vehbî, Şeyhülislâm İshak Efendi, kendi kölelerinden olan ve Padişah III. Ahmed'e takdim edilen bir yazısı çok beğenildiği için AbdüIbâki Efendi'den satın alınıp âzat edildikten sonra saraya meşk hocası yapılan Ali Rûmî belli başlı isimlerdir. Ayrıca iyi bir ta'lik hattatı olarak devrinde inşa edilmiş birçok eserin kitâbesini yazdığı tahmin edilen Abdülbâki Efendi'nin, o yıllarda kitâbelere imza atma geleneği yerleşmemiş olduğundan, bu nevi yazılan bilinmemektedir, Şeyhülislâm Esad Efendi, Atrabü'l-âsâr'da (s. 450) onun mûsikide ilim ve pratik bilgi sahibi olduğunu, besteler yaptığını belirterek bu sahada da devrin üstatlarından biri kabul edildiğini yazmaktadır. Ancak Selanik'teki müderrisliği sırasında rindmeşrep ve ehl-i keyf olduğu suçlamasıyla azledilmesi ve ilmi muhiti sebebiyle, bu yönü ile az tanınmış ve eserlerinin birçoğu unutulmuştur. Bununla beraber güfte mecmualarında bazı besteleri zikredilmekte, edebiyatımızın ve dinî mûsikimizin en güzel eserlerinden biri olan mi"râciyesi ise devrinde çok tanındığı gibi günümüze de birçok yazması intikal etmiş bulunmaktadır.

Eserleri; Devrinin yaygın deyimiyI'e "hezârfen" bir kişiliğe sahip olan Abdülbâki Efendi'nin edebiyat, sarf, nahiv ve ilm-i kelâma dair irili ufaklı birçok eseri ile bazı tercüme ve şerhleri bulunmaktadır.

Başlıca eserleri şunlardır : 1. Divan.Türkce şiirlerinin yer aldığı bu eserin İstanbul Üniversitesi Kütüphânesi (TY, nr. 7 10. 2796, 5562 / 1) ile Süleymaniye Kütüphanesi'nde (Esad Efendi. nr.2660 )nüshaları bulunmaktadır. Yazma Divanlar Katalogu'nda ( III. 613) İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'nde kayıtlı (TY.nr. 5562 / 1) yazmanın içinde (vr. 132b-151a) Abdülbâki Efendi'ye ait birkaç yazı örneği bulunduğu belirtilmekteysede, bu sayfalarda onun münşeatından nakledilmiş bazı parçalar vardır. Bilhassa kaside ve gazelleriyle tanınan şairin divanında Sultan II. Mustafa. Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa, Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, Amcazâde Hüseyin Paşa gibi devlet büyükleri hakkında yazılmış birçok kaside yer almaktadır.

İsmâil Paşa'nın İzâhu'lmeknûn'da belirttiğine gore Farsça şiirlerinin toplandığı bir divanı varsa da bugüne kadar herhangi bir nüshasına rastlanmamıştır.

2. Mi'racnâme. Manzum bir eser olup devrin önde gelen bestekarlarından Niznâm Yûsuf Efendi tarafından bestelenmiştir. Abdülbâki Efendi, eserinin her yıl Mi"râc kandilinde Eyüp Camii'nde okunması ve bu esnada davetlilere şeker, şerbet, öd ve anber ikram edilmesi için bir vakıf yapmış ve eser uzun yıllar bu şekilde okunmuşsa da, sonraları bestesi Nâyî Osman Dede'nin mi'râciyesiyle karışarak unutulmuştur. Eserin İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi"nde (TY, nr. 2480. 2633, 4636) ve Süleymaniye Kütüphanesi'nde (Hacı Mahmud Efendi. nr. 3702, 3879, 4478 ; Lala İsmâil, nr. 264 / 1) birçok yazması bulunmaktadır.

Mi'râciyeler üzerinde bir doktora çalışması hazırlayan Metin Akar, incelemesinde Abdülbâki Efendi'nin bu eserinide tanıtmış, ancak onun ölüm tarihini yanlış olarak 1810 gösterdiğ i için mi'râciyenin yazılış tarihini de "1810 yı -lından önce" kaydıyla belirtmiştir. Ayrıca Metin Akar, Abdülbâki Ârif'in eseriyle Ârif Süleyman'ın mi'râciyesini birbirine karıştırarak tek bir esermiş gibi göstermektedir. Gerçekte Ârif Süleyman' ın da manzum bir mi'râciyesi bulunmaktadır. Nitekim Reîsûlküttâb Ârif Efendi divanı içinde basılan (Bulak 1258) iki mi'râciyeden biri Abdülbâki Efendi'ye ait olduğu halde diğeri Ârif Süleyman'ın eseridir. Abdülbâki Efendi'nin mi'râciyesı, Manzûme-i Mi'râciyye adıyla Tâhirülmevlevî tarafından yanlış olarak Sırrı Abdülbâki Dede'ye ait gösde'ye ait gösterilip ayrıca da basılmıştır (İstanbul 131 8 ). 3. Siyer-i Nebî. Manzum bir mukaddimeyle başlayan bu mensur eser, Hz. Peygamber'in ecdadından itibaren peygamberliğinin dördüncü yılına kadar cereyan eden olayları anlatmaktadır.

Ancak Abdülbâki Efendi eserini parça parça yazdığı ve bitiremeden vefat ettiği için,Siyer-i Nebî, Vezîriâzam Nevşehirli İbrâhim Paşa' nın emriyle, Abdülbâki Efendi'nin damadı Faiz Efendi tarafından 1131 Recebinde (1719) tamamlanmıştır.

Eserin Fâiz Efendi hattıyla 1131'de (1719) yazılmış nüshası Süleymaniye Kütüphanesi'nde (Hüsrev Paşa, nr. 4 14 ) mevcuttur. Vak'anüvis Râşid siyerini övmekte ve devrinde çok beğenildiğini belirtmektedir. Sağlığında yazılmış (11 2 1 / 1 709-10) eksik bir nüshası ise İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'nde (TY, nr. 1 472) bulunmaktadır.Aynı yerde (TY,nr. 1673,9714) ve Süleymaniye Kütüphanesi'nde (Esad Efendi,nr. 3719/7 ; Hâlet Efendi, nr. 733 ; Hamidiye,nr. 954, 955) başka nüshaları da vardır, 4, Menâhicü'l .usûli'd-dîniyye ilâ mevâkıfi'l-makâsıdi'l-ayniyye, Kelâm ilmi ve metotları hakkında yazılmış Türkce bir kitaptır. Ancak kaynaklarda ve kütüphane fihristlerinde adı Kitâbü'l-Menâhic, Menâhicü'l-usûli'd-dîniyye, Menâhicü'l-vüsûl ilâ medâricü'l-usûl, Nürûl-lâmi' burhânü's-sâtı',Hakâyıku'l-merâm fî tahîki dekâyı kı ilmi kelâm, Menâhic fi ilmi kelâm gibi değişik şekillerde geçmektedir. Süleymaniye Kütüphanesi'nde (Şehid Ali Paşa, nr. 163 1) müellif hattıyla bir nüshası bulunmaktadır. Müellif eserinin mukaddimesinde. şer'î ilimlerin esası olan ilm-i kelâmın herkesçe bilinmesi gerektiğini, ancak bu sahada Türkçe bir eser yazılmadığını söyleyerek bir risâle kaleme almaya başladığını, daha sonra bundan vazgeçtiğini, fakat Vezîriâzam Merzifonlu Kara Mustafa ' Paşa'nın emriyle müsveddeleri birleştirerek eserini tamamladığını belirtmektedir. Eser kelâm ilminin tarifi, mevzuu, faydası, kıymeti ve gayesi, mebde ve meâd·, Mâtürîdî ve Eş'arî mezhepleri arasındaki ihtilâflar, sıfâtullah, ilm-i gayb, kader, nübüvvet, mi'rac, melekler, cin ve şeytan, kıyamet, cennet-cehennem, rü'yet, imârnet ve hilâfet gibi her birine "matlab" adı verilen bölümlere ayrılmıştır. Kütüphanelerde pek çok yazması bulunan eserin İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'ndeki bir nüshasi (TY. nr. 2 155 ), torunu Mehmed Şeref Efendi tarafından 1135'te (1722-23) güzel bir ta'likle yazılmıştır. 5. Mukkaddime-I Ahlâk-ı Nâşırî Mu'arrebi. Nasîrüddin-i Tüsî'nin eseri olan Ahlâk-ı Nâsirî'nin mukaddime kısmının Farsça'dan Arapça'ya tercümesidir.

6. Mukaddime-i Fethiyye. Kaynaklarda Makâme-j Fethiyye adıyla da anılan bu eserin mahiyeti hakkında tam bir bilgi elde edilememişse de, isminin yazılışında bulunması muhtemel bazı imlâ hataları göz önüne alınarak Makâle-i Kandiyye ile aynı eser olabileceği tahmin edilmektedir.

7. Makâle-i Kandiyye. Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa'nın Uyvar'da kazandığı başarı ve Kandiye'yi zaptetmesi dolayısıyla yazılmış bir manzumedir. Brockelmann eserden, Maqâmat fath Qandîya adıyla bahsetmekte ve bir nüshasının Leiden'de bulunduğunu bildirmektedir (bk. GAL Suppl.,, II.630).

8. Ma'ne'l-bid ‘a. Arapça küçük bir eserdir. Âtıf Efendi Kütüphanesi'nde (nr 2822 ) kayıtlı mecmuanın baş tarafında bulunmaktadır.

9. İmru'ün ve nefsühû. Nahiv ilmiyle ilgili Arapça bir risâledir. Bir nüshası Âtıf Efendi Kütüphanesi'ndeki mecmuada yer almaktadır.

10. el-Ma'rife ve'n-nekre, Nahivle ilgili Arapça bir eserdir. Âtıf Efendi Kütüphanesi'nde aynı mecmua içinde bir nüshası mevcuttur.

11. Şerhu kasîde-I ‘Abdullâh Pâşâ. Köprülüzâde Abdullah Paşa'nın Arapça bir kasidesinin şerhidir. Bu eserin de Âtıf Efendi Kütüphanesi'nde aynı mecmua içinde bir nüshası vardır.

12. Ta'ribü Risâleti'l-‘İşâm fi'lhakîkati ve'l-mecâz, İsâmüddin eli-İsferâyînî'nin (ö 944 / 1537) Risâle fî ‘ilmi'l-mecâz adlı Farsça eserinin Arapça

tercümesidir. Bir nüshası Leiden'de E. J. Brill koleksiyonunda bulunmaktadır (bk GAL Suppl., II. 571). Ayrıca Âtıf Efendi Kütüphanesi'ndeki mecmua içinde de (nr. 2822) yer almaktadır.

13. Risâle-i Lâm. Hediyyetü'l- ‘ârifin 'de belirtildiği ne göre nahivle ilgili bir eserdir. Şeyhî eserin adını Risâle-i Lâm-ı Ta'rîf olarak vermektedir. 14. Tahmîs-i Kasîde-i Bânet Su'âd. Kâ'b b. Züheyr'in Kaşîde-i Bürde adıyla da anılan şiirinin tahmisidir. Bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi'nde (H . Hüsnü Paşa, nr.10 13/ 3) bulunmaktadır. Müstakimzâde, Abdülbâki Efendi'nin 1116 (1704-1705) yılında kaleme aldığı hatla ilgili bir risâlesinden bahsederek onun, hattaki hocası Mehmed Tebrîzî'den İranlı hattat Mîr Ali Tebrîzî hakkında duyduğu bir bilgiyi naklettiğini belirttiğine göre, böyle bir risâlesi olduğunu kabul etmek gerekir. Ayrıca Süleymaniye Kütüphanesi'nde Tarlan yazmaları arasında Mecmûa-i Nefîse başlıklı bir mecmuanın (nr. 75 / 5) beşinci risâlesi olarak yer alan Takdîmü mecelleti'r-râbia isimli bir risâle Abdülbâki Efendi'nin kaleminden çıkmış ve Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa 'ya sunulmuştur.

İçinde çeşitli şairlerden derlenmiş Farsça, Arapça ve Türkce şiirlerle müellifin kendi eseri olan bazı Arapça ve Türkce yazılar bulunmaktadır. Ayrıca İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'nde mevcut Divan'ı (lY, nr. 5562 / i) içinde bulunan çeşitli konulardaki yazıların (vr. 132 b - 151 a ) Abdülbâki Ârif Efendi'nin kendi kaleminden çıkan münşeatından nakledilmiş olduğu bazı sayfa altlarında açıkça belirtilmiştir. Bu ibâreler onun bir münşeat mecmuası kaleme aldığını göstermekteyse de, günümüze kadar bir nüshasına rastlanamamıştır.

BİBLiYOGRAFYA:
Şeyhî, Vekâyiu'I-fuzalâ (nş r . Abdülkadir Özcan), İstanbul 1988, s. 358·360; Râşid,Târih, İstanbul 1282, IV, 10-11 ; Salim, Tezkire, İstanbul 1315, s. 441·446 ; Esad Efendi. Atrabü'J-âsârr, İstanbul 1311, s. 450; Müstakimzâde.Tuhfe'i Hattâtin (nşr. İbnülemin Mahmud Kemal). İstanbul 1928, s. 669·670, 690; Sicill-i Osmânî, III, 297-298 ; Osmanlı Müellifleri, 1, 362-363; Îzâhu'l·meknûn, 1, 515 ; 11 562; Hediyyetü'l-‘ârifîn, 1, 496 ; Pakalın. II, 539·541; Brockelmann, GAL Suppl., II, 571, 630 ; S. Nüzhet Ergun, Türk Şa irleri. İstanbul 1936·45, 1, 57·60 ; a.mlf .. Antoloji, 1, 125; TCYK-Siyerler, S. 362·365 ; TYDK, III, 611-613 ; Vasfi Mâhir Kocatürk, Büyük Türk Edebiyatı Tarihi, Ankara 1970, s. 503·504 ; Şevket Rado, Türk Hattatları, İstanbul, ts. (Yayın Matbaacılık). s. 121; Mehdî Beyânî. Ahvâl ü Âşâr-ı Hoşnüvîsân, Tahran 1363 h ş . , I-II, 364; Ramazan Şeşen v.dğr .. Catalogue of Manuscripts in The Köprülü Library, İstanbul 1986, III, 122 ; Metin Akar, Türk Edebiyatında Manzum Mi'rac-Nâmeler, Ankara 1987, s. 184·189 ; İsmail Hakkı Uzunçarşılı, " Değerli Türk Alimi ve Güzelsanatlar Üstadı Abdülbâki Ârif Efendi", TTK Belleten, XXII / 85 (1958), s. 11 5; TA, I, 309 ; TDEA, I, 155.İSAM Mustafa Uzun

desendesign.com Her Hakkı Saklıdır rss ile takip edin